Najnowsze dane opublikowane przez Narodowy Urząd Statystyczny Wielkiej Brytanii (Office for National Statistic) w ramach przygotowanego raportu za lata 2003-2012 nie pozostawiają złudzeń: picie alkoholu, palenie tytoniu, otyłość oraz nadmierna ekspozycja na słońce napędzają gwałtowny wzrost liczby nowotworów. Zdaniem brytyjskich ekspertów niezdrowy tryb życia oraz niebezpieczne nawyki mają szczególnie negatywny wpływ na zwiększenie ryzyka wystąpienia raka wątroby, jamy ustnej, macicy oraz nerki. Według Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) w 2005 roku nowotwory odpowiadały za 7,6 miliona z ogólnej liczby 58 milionów zgonów na całym świecie. Według szacunków badaczy w 2015 roku liczba ta wyniesie 9 milionów, a w 2030 roku blisko 11,4 miliona, co uczyni z raka wiodącą przyczynę zgonów. Wysokiej umieralności towarzyszy również znaczna chorobowość. Tymczasem jak podkreślają eksperci -modyfikując kilka czynników ryzyka – można zapobiec blisko 40% przypadków nowotworów.
Kancerogeneza czyli powstawanie nowotworu jest procesem wieloetapowym, złożonym i długotrwałym (zazwyczaj wieloletnim).
Przeciętny okres rozwoju guza o średnicy 1 cm wynosi 5 lat. Dla niektórych nowotworów może on wynosić nawet kilkadziesiąt lat, dla innych, agresywnych nowotworów – mogą to być zaledwie miesiące. Współcześnie udało się określić, że na powstawanie prawie wszystkich nowotworów wpływ mają czynniki genetyczne i indywidualne predyspozycje danej osoby. Zewnętrzne czynniki rakotwórcze istotnie współdziałają z czynnikami genetycznymi w różnych kombinacjach – inicjując, rozszerzając czy przyspieszając drogę mechanizmu powstawania raka. Wpływ czynników rakotwórczych zwiększających ryzyko powstania nowotworu związany jest z czasem ekspozycji danej osoby na te czynniki, ilościowym stopniem ekspozycji, działaniem kumulacyjnym oraz synergistycznym czynników rakotworczych. Istotnym czynnikiem ryzyka powstawania nowotworu złośliwego jest starzenie się organizmu, co wiąże się z mniejszą sprawnością układu immunologicznego eliminującego komórki nowotworowe oraz dłuższym czasem ekspozycji na czynniki rakotwórcze. Nowotwory złośliwe rozwijają się pod wpływem wielu czynników rakotwórczych. W wyniku działania czynników środowiskowych, takich jak np. nieprawidłowe żywienie i zanieczyszczenie żywności, mała aktywność fizyczna oraz palenie tytoniu, u osób predysponowanych genetycznie może dochodzić do rozwoju nowotworów złośliwych. Szacuje się, że prawdopodobnie aż 30% przypadków nowotworów złośliwych wiąże się z nieprawidłowym żywieniem.
CZYNNIKI RAKOTWÓRCZE
„Jeżeli chcesz zwiększyć ryzyko zachorowania na raka, stań na środku głównej ulicy zanieczyszczonego miasta, w gorący, słoneczny dzień, szczególnie gdy jesteś przeziębiony (układ odpornościowy jest osłabiony), piecz się na słońcu, wdychaj spaliny, zagryzaj tłuste, przypalone frytki, jednocześnie paląc papierosa i popijając alkohol…”
NAJGROŹNIEJSZE CZYNNIKI RAKOTWÓRCZE:
1. PALENIE TYTONIU
Według szacunków naukowców, w krajach rozwiniętych 25-30% wszystkich zgonów spowodowanych chorobą nowotworową ma związek z paleniem tytoniu. Niezależnie czy jest on zażywany pod postacią papierosów, cygar czy wkładu do fajki, czy papierosy są z filtrem lub bez, mocne albo typu light – tytoń pozostaje niezmiennie rakotwórczy. Wywołuje on nowotwory warg, jamy ustnej, gardła, oskrzeli, przełyku, żołądka, trzustki, nerek i pęcherza moczowego. Produkty spalania tytoniu wnikające do organizmu łatwo odnajdują drogę do wnętrza komórek, gdzie oddziałują na DNA, czyli zapis genetyczny naszych chromosomów, wywołując szereg mutacji, które z kolei mogą prowadzić do przemian nowotworowych. W większości krajów najgorsze skutki „epidemii” palenia tytoniu dopiero się ujawniają, szczególnie wśród kobiet w krajach rozwiniętych oraz w krajach rozwijających się. Kiedy dzisiejsi młodzi palacze osiągną wiek średni lub starszy, z powodu palenia umierać będzie blisko 10 milionów ludzi rocznie. O dużym znaczeniu tytoniu jako groźnego czynnika rakotwórczego świadczą niskie wskaźniki zapadalności na raka płuc, które odnotowywane są współcześnie w krajach skandynawskich. We wczesnych latach siedemdziesiątych XX wieku wprowadzono tam bowiem restrykcyjną, centralną politykę antytytoniową, zintegrowaną z lokalnymi programami. Po zaprzestaniu palenia ryzyko wystąpienia nowotworów szybko się zmniejsza. Ewidentne korzyści zdrowotne obserwuje się już po 5 latach od zerwania z nałogiem i są one większe z każdym rokiem bez dymu tytoniowego.
2. NADMIERNA MASA CIAŁA (OTYŁOŚĆ)
Otyłość jest udokumentowaną, ważną przyczyną zachorowalności i umieralności na raka. W krajach zachodnich stanowi drugi po paleniu tytoniu czynnik rozwoju chorób przewlekłych, zwłaszcza cukrzycy, chorób układu krążenia i nowotworów złośliwych. Przegląd badań epidemiologicznych obejmujący ponad 30 lat, dokonany przez Międzynarodową Agencję Badań nad Rakiem, wskazuje, że otyłość jest związana przyczynowo z różnymi formami nowotworów. Szacuje się, że z powodu otyłości w Stanach Zjednoczonych umiera jeden na siedmiu mężczyzn i jedna na pięć kobiet. W Unii Europejskiej otyłość i nadwaga są przyczyną około 11% nowotworów okrężnicy, 9% nowotworów piersi, 39% nowotworów trzonu macicy, 37% gruczolakoraków przełyku, 25% nowotworów nerki i 24% nowotworów pęcherzyka żółciowego. Naukowcom udało się wykazać szczególny dodatni związek pomiędzy otyłością a ryzykiem rozwoju raka piersi u kobiet po menopauzie, raka okrężnicy i odbytnicy oraz raka nerki. Patofizjologia związku nowotworów z otyłością jest wielostronna i złożona. Dwa główne mechanizmy, które postuluje się w wyjaśnieniu tych powiązań to: przemiany biologiczne, które prowadzą do zaburzeń hormonalnych, takich jak oporność na insulinę oraz tzw. zespół metaboliczny związany z otyłością. Otyłość – zwłaszcza brzuszna – powoduje odbiegające od normalnych wartości stężenie hormonów i czynników wzrostu, które mogą sprzyjać rozwojowi komórek nowotworowych. Otyłości towarzyszy najczęściej przewlekły proces zapalny niskiego stopnia, który może prowadzić do uszkodzenia DNA, a przez to stworzyć warunki powstawania raka. Większość piśmiennictwa wiąże również otyłość z gorszym rokowaniem w nowotworach. Ponieważ otyłość może być modyfikowana przez całe życie, sugeruje się, że zwiększona aktywność fizyczna i utrzymanie masy ciała zgodnej z normą dla wieku i płci stanowią pożądane rodzaje działań profilaktycznych mających na celu zapobieganie nowotworom oraz poprawę ich rokowania.
3. ALKOHOL – GROŹNY CZYNNIK RAKOTWÓRCZY
Badania epidemiologiczne i eksperymentalne nie budzą wątpliwości – spożywanie alkoholu zwiększa ryzyko rozwoju wielu nowotworów złośliwych, zwłaszcza raka jamy ustnej, gardła, krtani, przełyku, raka piersi i raka wątroby. Ryzyko wzrasta wraz z ilością spożywanego alkoholu. Alkohol może prowadzić do powstawania nowotworów złośliwych poprzez różne mechanizmy. Jeden z najlepiej udowodnionych wiąże się z produktem metabolizmu alkoholu w organizmie – aldehydem octowym. Aldehyd octowy jest związkiem chemicznym, który może uszkadzać materiał genetyczny komórek (DNA) i zaburzać mechanizmy jego naprawy. Alkohol potęguje również negatywne oddziaływanie dymu tytoniowego i istotnie zwiększa szkodliwość kancerogennych składników dymu papierosowego. Powyższe dane usprawiedliwiają zalecenie, aby w ramach profilaktyki antynowotworowej w ogóle nic pić alkoholu. Podawane często tzw. dopuszczalne ilości alkoholu ( nie więcej niż 10-15 g czystego alkoholu etylowego dziennie dla kobiet i 20-30 g dla mężczyzn) uwzględniają fakt, że ma on prawdopodobnie działanie ochronne w przypadku choroby wieńcowej serca. Dobrym sposobem na zrealizowanie zalecenia ograniczenia spożycia napojów alkoholowych jest picie czerwonego wina mocno rozcieńczonego wodą mineralną (w stosunki 1:2) w postaci musującego napoju.
4. WIRUSOWE CZYNNIKI RAKOTWÓRCZE
Wiele wirusów jest związanych z powstawaniem nowotworów złośliwych. Około 18% nowotworów w populacji światowej przypisuje się zakażeniom wirusowym, bakteryjnym i pasożytniczym. W Unii Europejskiej dotyczy to 10% nowotworów, w tym przede wszystkim raka szyjki macicy, r